ส้มโอมือ ประโยชน์ดีๆ สรรพคุณเด่นๆ และข้อมูลงานวิจัย

ส้มโอมือ

ชื่อสมุนไพร ส้มโอมือ
ชื่ออื่นๆ/ชื่อท้องถิ่น  ส้มมือ,ส้มนิ้ว (ทั่วไป) , ฝอโส่ง , ฝูโส่ (จีน) , บาราพิมพู (อินเดีย)
ชื่อวิทยาศาสตร์  Citrus medica Linn.
ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์  Citrus medica var. ,C. balotina Poit. & Turpin, C. tuberosa Mill., Aurantium medicum (L.) M. Gómez
ชื่อสามัญ  Fingered citron , Buddha’s hand,Buddha's fingers
วงศ์  RUTACEAE


ถิ่นกำเนิดส้มโอมือ 

ส้มโอมือเป็นพืชที่มีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนของทวีปเอเชีย ในภูมิภาคเอเชียใต้ เช่น ในอินเดีย ปากีสถาน ศรีลังกา แล้วได้มีการแพร่กระจายไปยังบริเวณเขตร้อนใกล้เคียง เช่นใน บังคลาเทศ พม่า ไทย ลาว กัมพูชา มาเลเซีย จีน ญี่ปุ่น เป็นต้น ปัจจุบันสามารถพบได้ทั่วไปในเขตร้อนต่างๆของทวีปเอเชีย สำหรับในประเทศไทยพบได้ทุกภาคของประเทศแต่ส่วนมากจะพบได้มากทางภาคกลาง และภาคใต้ ซึ่งนิยมนำมาปลูกเป็นไม้ประดับและใช้เป็นส่วนผสมของยาสมุนไพรต่างๆ

ประโยชน์/สรรพคุณส้มโอมือ

ถึงแม้ว่าส้มโอมือไม่สามารถนำมารับประทานได้โดยตรง แต่มีการนำมาแปรรูปไว้สำหรับรับประทาน เช่น นำไปนึ่งแล้วตากแห้งไว้ทำแยมนำไปดองเกลือประมาณ 1 เดือน จากนั้นนำไปล้างแล้วนึ่งเพื่อไปทำเป็นลูกอม หรือจะนำมาแช่ปลาสดเพื่อทำให้เนื้อปลานุ่มก็ได้ นอกจากนี้ยังมีการนำส้มโอมือไปใช้ในการทำเครื่องหอม น้ำยาทำความสะอาด หรือนำไปวางในตู้เสื้อผ้าหรือห้องนอนเพื่ออบกลุ่มให้หอมอีกด้วย สำหรับสรรพคุณทางยาของส้มโอมือนั้น ตามตำรายาไทยระบุไว้ว่า ผิวผล (เปลือกผล) มีน้ำมันหอมระเหย ช่วยบำรุงหัวใจ กระตุ้นหัวใจ บำรุงเลือดลม บำรุงตับ ใช้เปลือกแห้งทำยาดมส้มโอมือ นอกจากนี้ผิวส้มมือ ยังจัดอยู่ใน “เปลือกส้ม 8 ประการ” โดยจะนำไปเป็นส่วนผสมกับผิวส้มเขียวหวาน ผิวส้มโอ ผิวส้มจีน ผิวส้มซ่า ผิวมะงั่ว ผิวมะกูด ผิวส้มตรังกานู และผิวมะนาว (หรือผิวส้มโอมือ) มีสรรพคุณแก้ลมกองละเอียด กองหยาบ แก้เสมหะโลหะ 

ส่วนในตำรายาจีนใช้ผลและดอก ซึ่งมีรสเผ็ดขมเปรี้ยว เป็นยาร้อนเล็กน้อย ออกฤทธิ์ต่อตับและกระเพาะ ใช้เป็นยาขับลม แก้ท้องอืดเฟ้อ จุกเสียด อาหารไม่ย่อย แก้ปวดท้อง ปวดกระเพาะ แก้วิงเวียนศีรษะ แก้คลื่นไส้อาเจียน หืดหอบ ไอ ใช้ละลายเสมหะ

ลักษณะทั่วไปส้มโอมือ 

ส้มโอมือจัดเป็นไม้พุ่มกึ่งไม้ยืนต้นขนาดเล็กมีทรงพุ่ม สูงประมาณ 3-4 เมตร เนื้อไม้แข็งและเหนียว เปลือกลำต้นเรียบสีน้ำตาล กิ่งอ่อนสีม่วงแดง กิ่งแก่สีเดียงกับลำต้น ตามลำต้นและกิ่งมีหนามสั้นแข็งอยู่ทั่วไป ใบเป็นใบเดี่ยว ออกเรียงสลับ ลักษณะของใบเป็นรูปไข่สีเขียวเข้มหลังใบเรียบ ท้องใบสีเขียวอ่อน ส่วนปลายใบและโคนใบมน ส่วนขอบใบจักเป็นซี่ฟันตื้นๆ ใบมีขนาดกว้างประมาณ 3-5 เซนติเมตร ยาวประมาณ 8-15 เซนติเมตร ดอกเป็นดอกเดี่ยว หรือเป็นกระจุกสีขาวโดยจะออกตามซอกใบ และปลายกิ่ง กลีบดอกมี 5 กลีบ ลักษณะหนาและแข็ง มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 2-3 เซนติเมตร ซึ่งกลีบดอกด้านในจะเป็นสีขาว ด้านนอกมีสีม่วงแดง หลุดร่วง ผลออกเป็นผลเดียว รูปทรงรีขนาดใหญ่ ปลายผลแยกออกเป็นแฉกงอคล้ายนิ้วมือ ผลมีขนาดยาวประมาณ 10-25 เซนติเมตร ผิวผลขรุขระเป็นมัน มีกลิ่นหอมข้างในผลจะเป็นเหมือนฟองน้ำหนาสีขาว ผลอ่อนเป็นสีเขียว เมื่อสุกแล้วจะเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ไม่มีเนื้อผลและเมล็ด

การขยายพันธุ์ส้มโอมือ

ส้มโอมือสามารถขยายพันธุ์ได้โดย วิธีการตอนกิ่ง และการทาบกิ่ง แต่วิธีที่เป็นที่นิยมในปัจจุบัน คือ การตอนกิ่ง เพราะเป็นวิธีที่สะดวกและให้ผลผลิตเร็วกว่าวิธีอื่นๆ โดยวิธีการตอนกิ่งส้มโอมือ สามารถทำได้เช่นเดียวกันกับการตอนกิ่งไม้ยืนต้นอื่นๆ ที่กล่าวมาแล้วในบทความก่อนหน้านี้ โดยหลังจากได้ต้นพันธุ์จากการตอนกิ่งมาแล้ว ให้นำไปปลูกในหลุมที่เตรียมไว้ โดยให้มีระยะห่างระหว่างต้นประมาณ 4x4 เมตร ทั้งนี้ส้มโอมือเป็นพืชที่ไม่ชอบแสงแดดจัด และจะเจริญเติบโตได้ดีในดินที่มีอินทรียวัตถุสูง ระบายน้ำได้ดี โดยหลังจากการปลูก 2- ปี จึงจะให้ผลครั้งแรก

องค์ประกอบทางเคมี

มีการศึกษาวิจัยในผิวผลส้มโอมือที่มีการนำไปใช้ประโยชน์ต่างๆ พบว่า มีองค์ประกอบทางเคมีที่สำคัญเป็นน้ำมันหอมระเหยที่มีสารต่างๆ เช่น Citropten , Lime ttin และยังพบสาร Hesperidin , Diosmin และ Ascorbic acid อีกด้วย


ที่มา : Wikipedia

รูปแบบ/ขนาดวิธีใช้

แก้ลมคั่งค้างในกระเพาะอาหาร  ขับลม แก้ปวดกระเพาะอาหาร แก้จุดเสียดแน่นเฟ้อใช้ผลสด 12-15 กรัม หรือผลแห้ง 6 กรัม แช่ในน้ำร้อน หรือชงน้ำรับประทาน

แก้คลื่นไส้อาเจียน แก้วิงเวียน แก้ไอ หืดหอบ ใช้ละลายเสมหะ ใช้ผลแห้งครั้งละ 3-10 หรือดอกครั้งละ 3-6 กรัม หรือราก ครั้งละ 10-15 กรัม ผลแห้งครั้งละ 3-10 กรัม ต้มน้ำรับประทาน หรือเข้ากับตำรับยาอื่น

ส่วนในตำรายาจีนระบุขนาดวิธีใช้ดังนี้

แก้อาการหลอดลมอักเสบเรื้อรัง ไอชื้น ใช้ผลส้มโอมือแห้ง 6 กรัม และปั๊วแห่ 6 กรัม นำมาต้มกับน้ำใส่น้ำตาลเล็กน้อยรับประทาน

แก้ปวดท้อง ปวดกระเพาะ แก้จุกเสียดแน่นท้อง ลมขึ้นท้องอืดท้องเฟ้อ ใช้ผลส้มโอมือแห้ง 6 กรัม   และหง่วนโอ๊ว 6 กรัม นำมาต้มกับน้ำรับประทาน

แก้อาหารไม่ย่อย ใช้ผลส้มโอมือ 5 กรัม, ขิง 5 กรัม,  เปลือกมะนาว 5 กรัม, อึ่งไน้ 1 กรัม นำมาต้มกับน้ำรับประทานวันละ 1 ครั้ง 

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

มีการศึกษาทางเภสัชวิทยาในสารสกัดของผลส้มโอมือในสัตว์ทดลอง พบว่ามีฤทธิ์คลายกล้ามเนื้อเรียบในลำไส้และลดการบีบตัวของลำไส้ และมีฤทธิ์ยับยั้งการเคลื่อนตัวของลำไส้ของสัตว์ทดลองได้ ส่วนน้ำมันหอมระเหย ไม่มีฤทธิ์ดังกล่าว

การศึกษาทางพิษวิทยา 

ไม่มีข้อมูล

ข้อแนะนำ/ข้อควรระวัง

  1. ในทางการแพทย์แผนจีนมีการะบุถึงข้อควรระวังในการใช้ส้มโอมือว่า ผู้ที่มีร่างกายอ่อนแอ ไม่ควรรับประทานส้มโอมือ
  2. ในการใช้ส้มโอมือเพื่อเป็นสมุนไพรสำหรับบำบัดรักษาอาการของโรคต่างๆ นั้น ควรระมัดระวัง เช่นเดียวกันกับการใช้สมุนไพรชนิดอื่นๆ โดยควรใช้ตามขนาดที่ได้ระบุไว้ในตำรับตำรายาต่างๆ ไม่ควรใช้มากจนเกินไป หรือใช้ติดต่อกันนานจนเกินไป เพราะอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพได้ สำหรับ เด็ก สตรีมีครรภ์ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง รวมถึงผู้ที่ต้องรับประทานยาต่อเนื่องเป็นประจำ ก่อนจะใช้ส้มโอมือเป็นสมุนไพรสำหรับบำบัดรักษาโรคต่างๆ ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้เสมอ

 

เอกสารอ้างอิง

  1. วิทยา บุญวรพัฒน์.  “ส้มมือ”.  หนังสือสารานุกรมสมุนไพรไทย-จีน ที่ใช้บ่อยในประเทศไทย.  หน้า 530.
  2. ชยันต์ พิเชียรสุนทร และ วิเชียร จีรวงศ์. คู่มือเภสัชกรรมแผนไทยเล่ม 1 น้ำกระสายยา. พิมพ์ครั้งที่ 3. กทม. อัมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง. 2556. หน้า 73
  3. ดร.นิจศิริ เรืองรังษี, ธวัชชัย มังคละคุปต์.  “ส้มมือ (Som Mue)”.  หนังสือสมุนไพรไทย เล่ม 1.  หน้า 283.
  4. ส้มโอมือ.ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (ออนไลน์)เข้าถึงได้จาก http://www.phargarden.com/main.php?action=viewpage&pid=119
  5. ส้มโอมือ.ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (ออนไลน์)เข้าถึงได้จาก http://www.phargarden.com/main.php?action=viewpage&pid=134