ทองกวาว ประโยชน์ดีๆ สรรพคุณเด่นๆ และข้อมูลงานวิจัย

ทองกวาว

ชื่อสมุนไพร  ทองกวาว
ชื่ออื่นๆ / ชื่อท้องถิ่น  จาก , ดอกจาน (ภาคอีสาน) , ก๋าวต้น , กว๋าวต้น (ภาคเหนือ) ,ทองต้น , ทองพรหมชาติ,ทองธรรมชาติ (ภาคกลาง) , จ้า (สุรินทร์)
ชื่อวิทยาศาสตร์   Butea monosperma (Lam.) Taub.
ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์   Butea frondooa Koen. Roxb.
ชื่อสามัญ  Flame of the forest,Bastard teak, Bengal kino, Kino tree,
วงศ์  LEGUMINOSAE - PAPILIONACEAE

 


ถิ่นกำเนิดทองกวาว

ทองกวาวนับเป็นพืชพื้นเมืองดั้งเดิมของไทยอีกชนิดหนึ่ง เพราะมีถิ่นกำเนิดที่เขตร้อนในบริเวณภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และเอเชียใต้ เช่นใน ประเทศไทย พม่า กัมพูชา ลาว มาเลเซีย ศรีลังกา เนปาล อินเดีย ปากีสถาน และบังคลาเทศ สำหรับในประเทศไทย พบขึ้นทุกภาคโดยจะกระจายทั่วไปตามที่ราบลุ่มและในป่าเบญจพรรณ ที่สูงจากระดับน้ำทะเล 80-300 เมตร แต่มักจะพบมากทางภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมากกว่าภาคอื่นๆ

ประโยชน์และสรรพคุณทองกวาว

มีการนำส่วนต่างๆของทองกวาวมาใช้ประโยชน์ในหลายๆด้าน เช่น ใช้เปลือกของต้นทองกวาว ทำเชือกและกระดาษได้ ส่วนกิ่งก้านและเนื้อไม้ทองกวาวใช้ทำเครื่องมือเครื่องใช้ในครัวเรือน หรือยังใช้ก่อสร้างบ้านเรือน (ส่วนที่อยู่ในร่ม) และยังใช้ทำฟืนหรือเผาถ่าน  สำหรับใบของทองกวาวชาวพิจิตรยังนิยมนำมาใช้ตากมะม่วงกวน  เพราะจะได้มะม่วงกวนที่มีกลิ่นหอมเฉพาะตัว และในปัจจุบันยังนิยม นำทองกวาวมาปลูกในบริเวณอาคารบ้านเรือน สวนสาธารณะ และตามข้างถนนหนทาง เพราะสามารถให้ร่มเงาได้ดี และมีดอกงดงามสวยสะดุดตา ในส่วนสรรพคุณทางยาของทองกวาวนั้น ตามตำรายาไทยได้ระบุถึงสรรพคุณของทองกวาวไว้ว่า ราก  รสเมาร้อน ใช้บำรุงธาตุ บำรุงประสาท แก้ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ ขับพยาธิ แก้ริดสีดวงทวาร แก้ตะคริว ดอก  ถอนพิษไข้ ขับปัสสาวะ แก้กระหายน้ำ หยอดตาแก้ตาแดง ตาแฉะ ตามัว ปวดเคืองตา ใช้แก้พิษฝี สมานแผล ปากเปื่อย  ใบ  ตำพอกแก้ฝีและสิว ถอนพิษ แก้ปวด แก้ท้องขึ้น แก้ริดสีดวง บำรุงกำลัง เมล็ด  ขับไส้เดือน พยาธิ แก้ผิวหนังอักเสบ คันและแสบร้อน ผิวหนังเป็นผื่นแดง  ยางจากต้น ใช้ฝาดสมาน ภายนอก และกินแก้ท้องเสีย ท้องร่วง 

ลักษณะทั่วไปทองกวาว

ทองกวาวจัดเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง สูง 8-15 เมตร ลำต้นส่วนมากจะคดงอ เนื่องจากตอนต้นยังเล็กๆจะมีลักษณะเป็นไม้กึ่งเลื้อย และแตกกิ่งต่ำ เมื่อยืนต้นได้จะแตกเรือนยอดแผ่กว้างไม่เป็นระเบียบและมีเปลือกสีเทาคล้ำแตกระแหงเป็นร่องตื้นๆ   ใบเป็นใบประกอบแบบขนนก  มีใบย่อย สีเขียวและมองเห็นเส้นใบชัดเจนจำนวน 3 ใบออกสลับกันโดยออกจากปลายก้านเดียวกันคล้ายใบทองหลาง ส่วนใบย่อยที่ปลายเป็นรูปไข่ หรือรูปป้อม โคนเบี้ยวปลายมนคล้ายรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน ส่วนใบย่อยด้านข้างทั้งสองจะไม่ค่อยเบี้ยว ขนาดของใบกว้างประมาณ 10-12 เซนติเมตร มีความยาวประมาณ 15-20  เซนติเมตร ดอกออกเป็นช่อ บริเวณปลายกิ่งและบริเวณกิ่งเหนือรอยแผลใบ โดยช่อดอกจะยาว 40-60 เซนติเมตร ส่วนดอกย่อยจะยาวประมาณ 5-10 เซนติเมตร ดอกมีสีแสด ลักษณะคล้ายดอกถั่วหรือดอกแคขนาดใหญ่มี 5 กลีบ มีเกสรเพศผู้มี 10 อัน ส่วนโคนก้านเชื่อมติดกันเป็นหลอด  ฝักรูปร่างแบน เมื่ออ่อนจะมีสีเขียวและเมื่อแก่เต็มที่จะเป็นสีน้ำตาลเหลือง กว้างประมาณ 1.5-3 เซนติเมตร ส่วนในฝักมีเมล็ดบริเวณปลายฝัก 1-2 เมล็ด

การขยายพันธุ์ทองกวาว

ทองกวาวสามารถขยายพันธุ์ได้โดยการเพาะเมล็ด และการปักชำกิ่ง แต่วิธีที่เป็นที่นิยมในการขยายพันธุ์ในปัจจุบัน คือ การเพาะเมล็ด เพราะจะได้ต้นทองกวาวที่มีระบบรากที่แข็งแรง สามารถรองรับน้ำหนักและยึดกับดินได้ดี เมื่อมีลมพายุพัด นอกจากนี้ทองกวาวยังเป็นพันธุ์ไม้ที่ปลูกง่ายทนแล้งได้ดี ชอบดินร่วนที่มีความชื้นปานกลาง สำหรับวิธีการเพาะเมล็ดและการปลูกทองกวาวนั้น สามารถทำได้เช่นเดียวกันกับการเพาะเมล็ดและการปลูกไม้ยืนต้นประเภทอื่นๆตามที่ได้กล่าวมาแล้วในบทความก่อนหน้านี้

องค์ประกอบทางเคมี

มีผลการศึกษาถึงองค์ประกอบทางเคมีของดอกทองกวาวพบว่า มีสารสำคัญหลายชนิด อาทิเช่น Glabrin, Butrin, Kaempferol, Sulfurein, sitosterol, Glabrosaponin,Isobutrin, coreopsin, Isomonospermoside, Isocoreopsin, monospermoside, Stearic acid, Palmitic acid,  และ Pongamin เป็นต้น


              

 

รูปแบบและขนาดวิธีใช้

ใช้บำรุงธาตุ บำรุงประสาท แก้ท้องเฟ้อ ท้องขึ้น แก้ริดสีดวงทวาร โดยใช้รากแห้งมาต้มกับน้ำดื่ม ใช้บำรุงกำลัง แก้ท้องขึ้น แก้ริดสีดวงทวาร โดยใช้ใบมาต้มกับน้ำดื่ม ใช้ถอนพิษไข้ แก้กระหายน้ำขับปัสสาวะ โดยใช้ดอกแห้งมาต้มกับน้ำดื่ม หรือ บดชงแบบชาก็ได้ ใช้ขับพยาธิไส้เดือน โดยใช้เมล็ดมาบุบพอแตกต้มกับน้ำดื่ม  ใช้แก้อาการตาแดง ระคายเคืองตา เจ็บตา ตามัว ตาแฉะ ตาฟาง โดยใช้ดอกมาบีบเอาน้ำหยอดตา  ใช้แก้อาการคัน แสบร้อน เป็นผื่นแดง โดยใช้เมล็ดบดให้ละเอียดผสมกับน้ำมะนาวทาบริเวณที่เป็น  ใช้แก้ตะคริวโดยใช้รากสดมาทุบแล้วใช้ประคบบริเวณที่เป็น ใช้แก้สิว แก้ฝี แก้แผลอักเสบ โดยใช้ใบสดมาตำพอกบริเวณที่เป็น

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ลดความอ้วน คอเรสเตอรอล ไตรกลีเซอไรด์ และระดับน้ำตาลในเลือด มีการศึกษาฤทธิ์ต้านความอ้วนของสารสกัดเมทานอลจากดอกทองกวาว (Butea monosperma (Lam.) Taub.) ในหนูแรทที่เหนี่ยวนำให้เกิดภาวะอ้วนด้วยการป้อนอาหารไขมันสูง จากนั้นป้อนหนูแรทที่ถูกเหนี่ยงนำให้อ้วนด้วยสารสกัดเมทานอลจากดอกทองกวาวขนาด 100, 200 และ 400 มก./กก./วัน เป็นเวลา 40 วัน จากนั้นทำการประเมินน้ำหนักตัวทุก 5 วัน ประเมินการสะสมไขมันในอวัยวะและร่างกาย การเคลื่อนไหว และตรวจวัดระดับคอเลสเตอรอล ไตรกลีเซอไรด์ รวมถึงน้ำตาลในเลือดในวันที่ 39 และ 40 ของการศึกษา ผลพบว่าการป้อนสารสกัดจากดอกทองกวาวที่ขนาด 400 มก./กก./วัน สามารถลดน้ำหนัก ระดับคอเลสเตอรอลรวม ไตรกลีเซอไรด์ และระดับน้ำตาลในเลือด ร่วมกับมีผลในการเพิ่มกิจกรรมการเคลื่อนไหวและอุณหภูมิร่างกายที่ลดลงจากภาวะอ้วนให้กลับสู่ค่าปกติ แสดงให้เห็นว่าสารสกัดจากดอกทองกวาวสามารถปรับปรุงดัชนีน้ำหนักและปัจจัยที่เกี่ยวข้องได้

ฤทธิ์ต้านเชื้อจุลชีพ มีการศึกษาฤทธิ์ต้านเชื้อจุลชีพของสารสกัดเมทานอลจากใบ, ลำต้น และดอกทองกวาว ( Butea monosperma Kuntze ) โดยแบ่งเป็นส่วนสกัดของเฮกเซน (n-hexane), เอทิล อะซีเตต (ethyl-acetate) และ บิวทานอล (n-butanol) จากนั้นนำแต่ละส่วนสกัดไปทดสอบฤทธิ์ต้านเชื้อโดยวิธี disk diffusion ปรากฏว่าให้ผลดังนี้ ส่วนสกัดเอทิล อะซีเตตของใบมีฤทธิ์แรงในการต้านเชื้อแบคทีเรีย Staphylococcus aureus และ S. epidermidis และต้านเชื้อรา Trichophyton mentagrophytes และ Microsporium gypseum สารสกัดเมทานอล และส่วนสกัดเฮกเซนของดอกมีฤทธิ์แรงในการต้านเชื้อแบคทีเรีย Klebsiella pneumoniae และต้านเชื้อรา Aspergillus niger ส่วนสกัดเฮกเซน และเอทิล อะซีเตต ของสารสกัดเมทานอลจากลำต้น แสดงฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย K. pneumoniae และต้านเชื้อรา M. gypseum, T. mentagrophytes และ Sporothrix schenckii.

นอกจากนี้ยังมีการศึกษาทางเภสัชวิทยาของดอกทองกวาวในต่างประเทศพบว่า มีฤทธิ์รักษาและปกป้องตับ มีฤทธิ์รักษาโรคเบาหวาน โรคมะเร็ง และโรคท้องเสียได้อีกด้วย

การศึกษาทางพิษวิทยา

มีผลการศึกษาความเป็นพิษของสารสกัดดอกทองกวาว ในหนูที่เป็นเบาหวานซึ่งทำการทดสอบพิษเฉียบพลันโดยการป้อนสารสกัดครั้งเดียวในขนาด 1,000 1,500 และ 2,000 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม พบว่าสารสกัดทุกขนาดไม่ทำให้หนูทดลองตายและไม่แสดงอาการความเป็นพิษหลังให้สารสกัดภายใน 24 ชั่วโมง และสังเกตอาการต่อ 14 วัน และหนูทดลองทุกตัวมีน้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นไม่แตกต่างกัน (p<0.05) และมีผลการทดสอบพิษกึ่งเฉียบพลันด้วยการป้อนสารสกัดดอกทองกวาวขนาด 2,000 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม แก่หนูทดลองทุกสองวัน เป็นเวลา 14 วัน ไม่พบหนูตายหรือแสดงอาการความเป็นพิษใดๆ ส่วนค่าเคมีโลหิต พบว่าหนูที่ได้รับสารสกัดดอกทองกวาวในขนาดแตกต่างกันมีค่า  BUN , Cr , Ab , TP , TG และ ALP สูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ (p<0.05) เมื่อเปรียบเทียบกับหนูควบคุม และค่าโลหิตวิทยา ได้แก่ Het , Hb , RBC และ WBC พบว่าหนูทดลองทุกกลุ่มมีค่าโลหิตวิทยาไม่แตกต่างกัน ยกเว้น WBC ในกลุ่มหนูปกติที่ได้รับสารสกัดในขนาด 1,000 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม มีจำนวน WBC ต่ำกว่าหนูปกติควบคุมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.05) และหนูทุกตัวมีน้ำหนักตัวไม่แตกต่างกัน

 

ข้อแนะนำและข้อควรระวัง

  1. สตรีที่อยู่ในช่วงตั้งครรภ์ไม่ควรใช้ทองกวาวเป็นสมุนไพรเพราะในเมล็ดทองกวาวพบสาร Butin ที่คล้ายฮอร์โมนเอสโตรเจนของเพศหญิงโดยจะออกฤทธิ์ทำให้เกิดการบีบตัวของมดลูก
  2. ในการใช้ทองกวาวเป็นสมุนไพรควรใช้ด้วยความระมัดระวังไม่ควรใช้เกินขนาดและไม่ควรใช้ติดต่อกันเป็นระยะเวลานาน เนื่องจากหลักฐานทางด้านความเป็นพิษยังมีอยู่น้อยมาก
  3. เด็ก ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง รวมถึงผู้ที่ต้องรับประทานยาต่อเนื่องเป็นประจำก่อนจะใช้ทองกวาวเป็นสมุนไพรควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้เสมอ

 

เอกสารอ้างอิง

  1. เดชา  ศิริภัทร.ทองกวาว:ความงามร้อนแรงแห้งฤดูกาล.คอลัมน์ต้นไม้ใบหญ้า.นิตยสารหมอชาวบ้าน เล่มที่301.พฤษภาคม2547.
  2. กมลทิพย์ ประสมเพชร. 2554. คู่มือปฏิบัติการวิเคราะห์อาหารสัตว์. ภาควิชาสัตวบาล คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตบางเขน, กรุงเทพฯ
  3. ฤทธิ์ต้านความอ้วนของสารสกัดจากดอกทองกวาว.ข่าวความเคลื่อนไหวสมุนไพร.สำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์มหาวิทยาลัยมหิดล
  4. ฉันท์ชนก สิงหเสนา.(2555).ความเป็นพิษ ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ และฤทธิ์ทางชีวภาพของสารสกัดดอกทองกวาวในหนูเบาหวาน.(วิทยานิพนธ์ปริญญาวิทยาศาสตร์มหาบัณฑิต สาขา ชีววิทยาศึกษามหาวิทยาลัยมหาสารคาม)
  5. ฤทธิ์ต้านเชื้อจุลชีพของทองกวาว.ข่าวความเคลื่อนไหวสมุนไพร.คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล.
  6. ทองกวาว.กลุ่มยาขับปัสสาวะ.สรรพคุณสมุนไพร 200 ชนิด.โครงอนุรักษ์พันธุ์กรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารีฯ (ออนไลน์).เข้าถึงได้จาก http://www.rspg.or.th/plants_data/herds/herbs_12_1.htm.
  1. Choedon, T., S.K. Shukla and V. Kumar. 2010. Chemopreventive and anti-cancer properties of the aqueous extracts of flowers of Butea monosperma. J. Ethnopharmacol. 129: 208-213
  2. Somani, R., S. Kasture and A.K. Singhai. 2006. Antidiabetic potential; of Butea monosperma in rats. Fitoterapia. 77(2): 86-90.
  3. Rana, F. and M. Avijit. 2012. Review Butea monosperma. IJRPC. 2(4): 1035-1039.