สายหยุด ประโยชน์ดีๆ สรรพคุณเด่นๆ และข้อมูลงานวิจัย

สายหยุด

ชื่อสมุนไพร  สายหยุด
ชื่ออื่นๆ/ชื่อท้องถิ่น  สายหยุด(ภาคกลาง,ภาคใต้) , เสลาเพชร (สุราษฎร์ธานี),กล้วยเครือ(สระบุรี),เครือเขาแกลบ(เลย)
ชื่อวิทยาศาสตร์  Desmos chinensis Lour.
ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์    Unona discolor Vahl. , Desmos lawii (Hook.f. & Thomson) Saff., Artabotrys esquirolii H.Lév.
ชื่อสามัญ  Desmos , Chinese Desmos
วงศ์  ANNONACEAE

 

ถิ่นกำเนิดสายหยุด 

สายหยุดเป็นพันธุ์พืชที่มีถิ่นกำเนิดในทวีปเอเชีย โดยเป็นพืชที่มีถิ่นกำเนิดเป็นบริเวณกว้างตั้งแต่ทางตอนใต้ของจีนลงมาผ่านเวียดนาม ลาว พม่า ไทย กัมพูชา จนถึงแหลมมาลายู บริเวณประเทศมาเลเซียและอินโดนีเซีย ซึ่งอาจถือได้ว่าสายหยุดเป็นพืชประจำถิ่นที่มีถิ่นกำเนิดในประเทศไทยเราได้เช่นกัน ทั้งนี้ชื่อสายหยุดนั้นสัณนิษฐานว่าได้มาจากความหอมของดอก เพราะดอกสายหยุดจะเริ่มส่งกลิ่นหอมแรงเมื่อพลบค่ำ และจะมีกลิ่นหอมแรงที่สุดช่วงเวลาเช้ามืด แล้วกลิ่นจะค่อยๆจางลงในเวลากลางวัน จึงเรียกกันว่าสายหยุด และสำหรับสายหยุดในประเทศไทยนั้น สามารถพบเห็นได้ทั่วทุกภาคของประเทศโดยเฉพาะภาคกลางและภาคเหนือมักพบตามบ้านเรือน สวนสาธารณะหรือพบขึ้นตามป่าดิบชื้น และตามป่าเบญจพรรณที่มีความสูงจากระดับน้ำทะเลจนถึง 600 เมตร

ประโยชน์/สรรพคุณสายหยุด 

คนไทยในสมัยก่อนมีการใช้ประโยชน์จากสายหยุดในหลายๆด้าน เช่น ใบสายหยุดสามารถนำมาต้มแล้วใช้น้ำที่ได้มาย้อมผ้า โดยจะให้สีเขียวขี้ม้า ดอกสายหยุดมีกลิ่นหอม นิยมนำมาวางในห้องน้ำ ห้องนอน เพื่อให้อากาศในห้องมีกลิ่นหอมหรือนำมาทัดผมในงานเทศกาลเวลากลางคืน 

นอกจากนี้ดอกสายหยุดยังมีน้ำมันหอมระเหยจำนวนมากนิยมนำมาชโลม และนวดผม รวมถึงใช้นวดกล้ามเนื้อเพื่อให้ผ่อนคลาย และในปัจจุบันยังสามารถนำมาใช้เป็นส่วนผสมของเครื่องสำอางหรือน้ำหอมได้อีกด้วย  ในด้านไม้ดอกไม้ประดับ นั้นสายหยุดเหมาะสำหรับปลูกในสวนไม้ดอก หรือในบริเวณบ้านและจะมีกลิ่นหอม และยังสามารถทำเป็นซุ้มโดยทำนั่งร้านให้สายหยุดเลื้อยขึ้นไปปกคลุมอยู่ด้านบนเพื่อให้ความร่มเงาได้อีกด้วย

สำหรับสรรพคุณทางยาของสายหยุดนั้นตามตำรายาไทยระบุถึงสรรพคุณไว้ว่า ราก แก้ท้องร่วง แก้บิด แก้ไข้ ดอก ใช้แก้ไข้ บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน น้ำมันหอมระเหย ใช้สูดดมเพื่อให้หัวใจชุ่มชื่นกระชุ่มกระชวย และนำไปเป็นส่วนผสมในตำรับยาต่างๆ ผลและเมล็ด ช่วยขับพยาธิ ส่วนตำรายาพื้นบ้านภาคต่างๆระบุถึงสรรพคุณของสายหยุดว่า ภาคอีสาน รากใช้ต้มน้ำดื่ม แก้ปวดเมื่อย แก้ท้องเดิน ดอก เข้ายาหอม บำรุงหัวใจ ต้นและราก เข้ายาหอม รักษาอาการติดยาเสพติด ภาคใต้ใช้ ดอก แก้ไข้ แก้ท้องอืด แก้วิงเวียนศีรษะ บำรุงหัวใจ ทำให้กระชุ่มกระชวย

ลักษณะทั่วไปสายหยุด

สายหยุดจัดเป็นไม้พุ่มรอเลื้อยหรือไม้เถาเลื้อย สูง 1-5 เมตรเมื่ออายุมากกิ่งจะเลื้อยไปตามสิ่งยึดเกาะและจะสามารถยาวได้ถึง 20 เมตร มีลักษณะแข็งเถาเรียบสีน้ำตาลเข้มเกือบดำผิวแตกเป็นร่อง กิ่งอ่อนมีขนสีน้ำตาลหนาแน่น มีรูระบายอากาศ กิ่งแก่เกลี้ยง สีดำ  ใบเป็นใบเดี่ยว แบบเรียงสลับกัน  โดยจะออกบนส่วนปลายของกิ่งแขนง ใบเป็นรูปหอก โคนใบกว้าง ปลายใบแหลมหรือมีติ่งแหลม มีก้านใบสั้น แผ่นใบเรียบบางแต่เหนียว ขอบใบโค้งเป็นลูกคลื่น ใบอ่อนมีสีเขียวอ่อน เมื่ออายุมากมีสีเขียวเข้ม ด้านบนของใบเป็นมันด้านล่างมีนวล ขนาดใบกว้าง 5-7 เซนติเมตร ยาว 10-15 เซนติเมตร แผ่นใบจะเห็นเส้นกลางใบชัดเจน และมีเส้นใบแขนงแยกสลับกันออกด้านข้าง 5-10 คู่ ขึ้นอยู่กับความยาวของใบ ดอกออกเป็นดอกเดี่ยว โดยจะออกตามซอกใบ ประกอบด้วยก้านดอกสีเขียว ยาวประมาณ 3-8เซนติเมตร มีขนขึ้นทั่วไป ถัดมาเป็นตัวดอกที่มีกลีบเลี้ยงรูปหอก 3 อัน ขนาดเท่ากัน และเรียงห่างกันเป็นสามเหลี่ยม ถัดมาเป็นฐานดอกที่มีกลีบดอก 6 กลีบ โดยแบ่งเป็น 2 ชั้น ชั้นละ 3 กลีบ โดยกลีบดอกชั้นนอกเป็นแผ่นกลีบบางกว้าง และยาวกว่ากลีบดอกชั้นใน ความยาวประมาณ 5-10 เซนติเมตร กว้างประมาณ 1-2 เซนติเมตร ส่วนกลีบชั้นในยาวประมาณ 2-7 เซนติเมตร กว้างประมาณ 1-1.5 เซนติเมตร ซึ่งแผ่นกลีบ และขอบกลีบดอกจะเรียบ และแผ่นกลีบดอกจะเป็นสีเขียวและต่อมาจะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองมองเห็นเส้นกลีบดอกชัดเจน โดยกลีบดอกเมื่อบานเต็มที่จะส่วนปลายกลีบโค้งงอเข้าหาดอกหรือมีลักษณะบิดงอ และมีความหอมมาก ผลออกเป็นช่อหรือแบบผลกลุ่ม มี 10-30ผลย่อยต่อช่อ ผลย่อยเป็นมันลักษณะคล้ายสร้อยลูกปัดคอดเป็นข้อๆระหว่างช่วงเมล็ด ได้ถึง 3-6ข้อ  ผลอ่อนมีสีเขียว เมื่อสุกจะเป็นสีดำ ส่วนก้านผลย่อยยาว 8 มิลลิเมตร และก้านช่อผลยาว 2-3.5 เซนติเมตร และยังมีขนขึ้นกระจายตามก้านผลและก้านผลย่อย โดยในหนึ่งผลย่อยมีเมล็ด 2-5 เมล็ด มีรอยคอดระหว่างเมล็ดชัดเจน เมล็ด รูปทรงกลมหรือรูปรี กว้าง 0.4-0.5 ซม. ยาว 0.5-0.8 ซม. ผิวเกลี้ยง สีน้ำตาล

 

 

การขยายพันธุ์สายหยุด

สายหยุดสามารถขยายพันธุ์ได้โดยการเพาะเมล็ดและการตอนกิ่ง แต่วิธีที่เป็นที่นิยม คือ การเพาะเมล็ด เพราะสะดวกและรวดเร็วกว่าวิธีการตอนกิ่ง โดยวิธีการเพาะเมล็ดและวิธีการปลูกก็สามารถทำได้เช่นเดียวกันกับการเพาะเมล็ด และการปลูกไม้พุ่มรอเลื้อยชนิดอื่นๆ ตามที่ได้กล่าวมาในบทความก่อนหน้านี้ ทั้งนี้ สายหยุดเป็นพืชที่เจริญเติบโตค่อนข้างโดยหลังจากการปลูกประมาณ 3-4 ปี จึงจะให้ดอก

นอกจากนี้สายหยุดยังเป็นพันธุ์ไม้กลางแจ้งที่ชอบดินร่วนซุยไม่ชอบน้ำขังและยังมีความต้องกาแสงแดดมากพอสมควร ส่วนการรดน้ำควรรดน้ำให้ชุ่มเพียงวันละ 1 ครั้ง เท่านั้น

องค์ประกอบทางเคมี 

มีการศึกษาถึงองค์ประกอบทางเคมีของสายหยุดระบุว่าพบสารสำคัญต่างๆ เช่น ในสารสกัดจากใบของสายหยุดพบสาร hydroquinone ในน้ำมันหอมระเหยพบสาร α-pinene , β-pinene , linalool , limonene , camphene , germacrene D , Anisole , benzyl benzoate , aromadendrene , nonanal และ β-caryophyllene เป็นต้น

 

                                                                                                  ที่มา : Wikipedia 

รูปแบบ/ขนาดวิธีใช้ 

ใช้แก้ท้องร่วง แก้บิด แก้ไข้ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย โดยนำรากมาต้มกับน้ำดื่ม ใช้ขับพยาธิ โดยใช้ผลและเมล็ดแห้งมาต้มกันน้ำดื่มใช้แก้ไข้ บำรุงหัวใจ โดยนำดอกแห้งมาต้มกับน้ำดื่ม ใช้แก้ลมวิงเวียน บำรุงหัวใจ ทำให้กระชุ่มกระชวย โดยใช้น้ำมันหอมระเหยจากดอกมาวางลงบนผ้าเช็ดหน้าแล้วสูดดม หรือใช้นำไปผสมกับตัวยาอื่นๆ ในตำรับตำรายาต่างๆ นอกจากนี้ดอกแห้งยังนำเป็นส่วนผสมของยาหอมตำรับต่างๆ ได้อีกด้วย

การศึกษาทางเภสัชวิทยา 

มีการศึกษาวิจัยทางเภสัชวิทยาในสารสกัดใบสายหยุดพบว่า สารสกัดขั้นเฮกเซนและคลอดโรฟอร์ม มีฤทธิ์ในการยับยั้งการเจริญของเชื้อราที่ก่อโรคกลาก (Trichophyton rubrum , Trichophyton mentagrophytes และ Microsporum gypseum) โดยให้ค่า MIC อยู่ในช่วง 0.03-0.06 มก./มล. นอกจากนี้พบว่าสารสกัดชั้นคลอโรฟอร์มยังสามารถต้านเชื้อแบคทีเรียแกรมบวกได้ดีโดยให้ค่า MIC ต่อเชื้อ Staphylococcus epidermidis , Staphyloclccus aureus และ Bacillus subtilis เท่ากับ 0.5,1.0 และ 1.0 มก./มล. ตามลำดับ

       นอกจากนี้ยังมีผลการศึกษาวิจัยอีกหลายฉบับระบุถึง ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของสายหยุดไว้ดังนี้   สารสกัดแอลกอฮอล์จากใบและต้นสามารถต้านเชื้อไวรัสเอดส์ได้บ้าง และต้านการชักในสัตว์ทดลองได้ดี โดยสารสกัดนี้มีพิษเฉียบพลันปานกลางบ (LD50 = 500 มก./กก.) และมีรายงานว่าสาร Linalool ซึ่งเป็นสารหลักที่มีอยู่ในน้ำมันที่ได้จากดอกสายหยุด มีฤทธิ์สงบประสาท ต้านอนุมูลอิสระ ฆ่าเชื้อแบคทีเรีย เชื้อรา และมีฤทธิ์ต้านการอักเสบ

การศึกษาทางพิษวิทยา  

ไม่มีข้อมูล

ข้อแนะนำ/ข้อควรระวัง

ในการใช้ส่วนต่างๆของสายหยุดหรือน้ำมันหอมระเหยของสายหยุดเป็นสมุนไพร ควรระมัดระวังในการใช้เช่นเดียวกันกับการใช้สมุนไพรชนิดอื่นๆ โดยการใช้ในปริมาณที่พอดีไม่ควรใช้มากเกินกว่าที่ระบุไว้ในตำรับตำรายาต่างๆ และไม่ควรใช้ต่อเนื่องกันเป็นระยะเวลานานจนเกินไป เพราะอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพได้ เด็ก สตรีมีครรภ์ ผู้ป่วยเรื้อรัง รวมถึงผู้ที่ต้องรับประทานยาต่อเนื่องก่อนจะใช้สายหยุด หรือน้ำมันหอมระเหยของสายหยุดเป็นยาสมุนไพรควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้เสมอ

 

เอกสารอ้างอิง

  1. ดร.วิทย์ เที่ยงบูรณธรรม.พจนานุกรมไม้ดอกไม้ประดับ.2542 หน้า (147)
  2. ดร.นิจศิริ เรืองรังษี, ธวัชชัย มังคละคุปต์.“สายหยุด (Sai Yud)”.  หนังสือสมุนไพรไทย เล่ม 1.   หน้า 300.
  3. เดชา ศิริภัทร.สายหยุด เสน่ห์ยามเช้าของความหอม.คอลัมน์ต้นไม้ใบหญ้า.นิตยสารหมอชาวบ้าน เล่มที่ 266. มิถุนายน 2544
  4. เอกราช.กาศโอสถ.การสังเคราะห์อนุพันธิ์ของไฮโดรควิโนน จากสารสกัดใบสายหยุด.วิทยาศาสตร์ ปริญญาวิทยาศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาวิชาเคมีประยุกต์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้.57หน้า
  5. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542.-กรุงเทพ:นานมีบุ๊คส์พับลิเคชั่น.2546.1,488 หน้า  (1,183)
  6. สายหยุด.ฐานข้อมูลสมุนไพรคณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (ออนไลน์).เข้าถึงได้จากhttp://www.phargarden.com/main.php?action=viewpage&pid=291
  7. สายหยุดสรรพคุณและการปลูกสายหยุด.พืชเกษตรดอทคอม เว็บเพื่อพืชเกษตรไทย(ออนไลน์).เข้าได้จาก http://www.puechkaset.com
  8. วชัย อภัยสุวรรณ.2545.ดอกไม้เมืองไทย.กรุงเทพฯ:ประเสริฐศิริ.146 น.
  9. Jianhua,J.,and T.Jingguang,1999.Studies on chemical constituents of seeds of Desmos chinensis Lour. Zhongguo Zhongyao Zazhi 24(7):418-421.
  10. Kummee, S., and N. Intaraksa, 2008. Antimierobial activity of Desmos chinensis leaf and  Maclura cochinchinensis wood extracts. Songklanakarin Journal of Science and Technology 30(5):635-639.
  11. Wu J-H., Wang X-H. and Lee K-H., 2003. Anti-AIDS Agents 54. A Potent Anti-HIV Chalcone and Flavonoids from Genus Desmos. Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters 13:1813-1815.