สีเสียดเทศ ประโยชน์ดีๆ สรรพคุณเด่นๆ และข้อมูลงานวิจัย

สีเสียดเทศ

ชื่อสมุนไพร  สีเสียดเทศ
ชื่ออื่นๆ/ชื่อท้องถิ่น  สีเสียดแขก (ทั่วไป)
ชื่อวิทยาศาสตร์  Uncaria gambir (Hunter) Roxb..
ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์  Ourouparia gambir (Hunter) Baill., Uruparia gambir (Hunter) Kuntze, Nauclea gambir Hunter
ชื่อสามัญ  Pale catechu, Gambier , Gambir catechu , Terra japonica
วงศ์  Rubiaceae

 

ถิ่นกำเนิดสีเสียดเทศ 

สีเสียดเทศเป็นพืชสมุนไพรที่มีถิ่นกำเนิดในทวีปเอเชียบริเวณเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และเอเชียใต้ บริเวณประเทศพม่า อินเดีย ลาว กัมพูชา ส่วนในประเทศไทยพบได้ประปราย แต่ไม่มากเท่าสีเสียดไทย ดังนั้นคนไทยจึงนิยมนำสีเสียดไทยไปใช้เป็นสมุนไพรมากกว่าสีเสียดเทศ


ประโยชน์และสรรพคุณสีเสียดเทศ 

สีเสียดเทศจัดเป็นสมุนไพรที่มีการใช้บำบัดรักษาโรคมาตั้งแต่ในอดีตแล้ว โดยสีเสียดเทศเป็นพืชสมุนไพรที่มีสรรพคุณทางยาคล้ายกับกระเจี๊ยบแดง ซึ่งจะใช้ใบและกิ่งก้าน เป็นยาฝาดสมานเฉพาะที่ใช้ผสมเป็นยาอม ใช้ผสมในยาบ้วนปาก ใช้เป็นยาห้ามเลือดที่ออกทางจมูก ใช้แก้อาการท้องร่วง ใส่แผลเปื่อยและริดสีดวงทวาร ทาบริเวณน้ำกัดเท้า แก้บิดมูกเลือด  ทาสมานแผล  ใช้ใส่แผลเน่าเปื่อย ใส่แผลริดสีดวง ห้ามโลหิต  ห้ามเลือดกำเดา แก้ลงแดง ทำยาอม ยาบ้วนปาก และในบัญชียาจากสมุนไพรตามประกาศคณะกรรมการแห่งชาติด้านยา ยังระบุถึง การใช้สีเสียดเทศ ในยารักษาอาการโรคในระบบทางเดินอาหาร ในตำรับ ”ยาเหลืองปิดสมุทร” ซึ่งมีส่วนประกอบของสีเสียดเทศ ร่วมกับสมุนไพรอื่นๆในตำรับ มีสรรพคุณบรรเทาอาการท้องเสียชนิดที่ไม่เกิดจากการติดเชื้อ เช่น อุจจาระไม่เป็นมูก หรือมีเลือดปนและท้องเสียชนิดที่ไม่มีไข้อีกด้วย ส่วนในตำรับยาสมุนไพรของญี่ปุ่น ยังระบุถึงการใช้สีเสียดเทศเป็นส่วนประกอบในสูตรตำรับ  “Kyoseihatekigan” สำหรับรักษาอาการเสียงแหบ  สีเสียเทศยังมีคุณสมบัติเป็น astringent และยังมีฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรียได้ จึงมีการนำมาใช้เป็น  antiseptic ในผลิตภัณฑ์น้ำยาบ้วนปากได้อีกด้วย

ลักษณะทั่วไปสีเสียดเทศ

สีเสียดเทศจัดเป็นไม้เลื้อยเนื้อแข็งหรือไม้พุ่มแกมเถา มีลำต้นเป็นเหลี่ยม ใบเป็นใบเดี่ยวออกตรงข้ามกัน ส่วนบริเวณก้านใบมีหนามงอเหมือนเขาควายยื่นออกมา ลักษณะใบยาวเป็นรูปไข่ ปลายแหลม

ดอกออกเป็นช่อกระจุกแน่น ช่อดอกกลม ออกดอกตามซอกใบและมีกลีบเลี้ยงเชื่อมติดกันเป็นหลอดรูปทรงกระบอก กลีบดอกมีสีแดงหรือสีชมพูเชื่อมติดกันเป็นหลอดยาวประมาณ 1.25 เซนติเมตร สำหรับผลเป็นรูปกระสวยเมื่อแก่จะแตกออกมาโดยมีเมล็ดอยู่ด้านใน

การขยายพันธุ์สีเสียดเทศ

สีเสียดเทศสามารถขยายพันธ์ได้โดยการใช้เมล็ด ซึ่งโดยส่วนมากแล้วจะเป็นการขายพันธุ์ตามธรรมชาติมากกว่าการนำมาขยายพันธุ์โดยมนุษย์ ดังนั้นในการนำสีเสียดเทศมาใช้ประโยชน์จึงเป็นการเก็บมาจากธรรมชาติมากกว่าการปลูกไว้ใช้เอง แต่ในปัจจุบันได้เริ่มมีการนำต้นสีเสียดเทศมาปลูกในเชิงพาณิชย์กันบ้างแล้วในต่างประเทศ

องค์ประกอบทางเคมี

สีเสียดเทศมีการนำมาใช้ประโยชน์ด้านสมุนไพรโดยจะนำใบและกิ่งอ่อนมาต้มแล้วกรองเอาเศษออก และเคี่ยวจนเป็นยางแล้วจะทิ้งไว้ให้เย็นก็จะได้เป็นก้อนแข็งที่เรียกว่าก้อนสีเสียดเทศ ซึ่งจากการศึกษาองค์ประกอบทางเคมีของก้อนสีเสียดเทศพบว่ามีสารสำคัญกลุ่มสารกลุ่ม tannin เช่น  catecchin,catechu red,  catechutannic acid  สารกลุ่ม flavonoid เช่น quercetin , chalcane-flavan dimers, gambiriin A1, A2, B1 และ B2, (+) catechin, (+)- epi-catechin, และ dimeric ของ proanthocyanidins, gambiriin C , procyanidin B1, procyanidin B3, และสารกลุ่ม alkaloid : gambirine, gambirdine, isogambirdine เป็นต้น                                                                                               

 

ที่มา : Wikipedia

 

รูปแบบและขนาดวิธีใช้

ใช้แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด แก้ลงแดง แก้กำเดา โดยใช้ก้อนสีเสียดมาบดเป็นผลโดยใช้ประมาณ 0.3-1 กรัม หรือทุบเป็นก้อนเล็กๆ พอประมาณต้มกับน้ำดื่มใช้สมานแผล แก้ริดสีดวง ใส่แผลเน่าเปื่อยต่างๆ ใช้ห้ามเลือด โดยใช้ก้อนสีเสียดมาบดเป็นผง ใช้ทาหรือใส่บริเวณที่เป็นแผลต่างๆ

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ การทดสอบฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระของสารสกัดเอทิลอะซิเตต, สารสกัดเมทานอล  และสารสกัดน้ำที่ได้จากสีเสียดเทศ (สารสกัดแห้งที่ได้จากการนำสีเสียดเทศมาสกัดด้วยน้ำร้อน 80°C แล้วนำสารสกัดที่ได้มาละลายในตัวทำละลาย 3 ชนิดข้างต้น) ทำการศึกษาทางเคมีในหลอดทดลอง ตรวจสอบโดยใช้วิธี DPPH (1,1-diphenyl-2-picrylhydrazyl) radical scavenging assay ผลการทดสอบพบว่าสารสกัดเอทิลอะซิเตต สามารถกำจัดอนุมูลอิสระ DPPH ได้สูงที่สุด รองลงมาคือ สารสกัดเมทานอล และสารสกัดน้ำตามลำดับ โดยที่ความเข้มข้น 50 ppm ความสามารถในการต้านอนุมูลอิสระของสารสกัดเอทิลอะซิเตต, สารสกัดเมทานอล, สารสกัดน้ำ และสารมาตรฐานวิตามินซี มีค่าเท่ากับ  88.63, 85.98, 82.23 และ 90.29% ตามลำดับ การหาปริมาณสารฟีนอลรวม (total phenolic content) ของสารสกัดที่ได้จากสีเสียดเทศ ตรวจสอบโดยใช้วิธี Folin-Ciocalteu method รายงานผลในหน่วยมิลลิกรัมของกรดแกลลิคต่อกรัมของสารสกัด (mg/g GAE) ผลการทดสอบพบว่าสารสกัดเอทิลอะซิเตตมีปริมาณฟีนอลรวมสูงที่สุด รองลงมาคือสารสกัดเมทานอล และสารสกัดน้ำ ตามลำดับ โดยมีค่า total phenolic content ของสารสกัดเอทิลอะซิเตต, สารสกัดเมทานอล และสารสกัดน้ำ เท่ากับ 113.43, 99.25 และ 76.75 mg/g GAE ตามลำดับ การหาปริมาณสารคอนเดนแทนนินรวม (total condensed tannin) ของสารสกัดที่ได้จากสีเสียดเทศ ตรวจสอบโดยการทำปฏิกิริยากับ formaldehyde และหาปริมาณของสารที่เกิดจากปฏิกิริยา ผลการทดสอบพบว่าสารสกัดเอทิลอะซิเตต มีปริมาณสารคอนเดนแทนนินรวม สูงที่สุด รองลงมาคือสารสกัดเมทานอล และสารสกัดน้ำ ตามลำดับ โดยค่า total condensed tannin ของสารสกัดเอทิลอะซิเตต, สารสกัดเมทานอล และสารสกัดน้ำ มีค่าเท่ากับ 93.12, 75.35 และ 66.96% ตามลำดับ การหาปริมาณฟลาโวนอยด์รวม (total flavonoids) ของสารสกัดที่ได้จากสีเสียดเทศ ตรวจสอบโดยทำปฏิกิริยาการเกิดสีกับ AlCl3 รายงานผลในหน่วยมิลลิกรัมของแคทิชินต่อกรัมสารสกัด (mg/g catechin) ผลการทดสอบพบว่าสารสกัดเอทิลอะซิเตตมีปริมาณฟลาโวนอยด์รวมสูงที่สุด รองลงมาคือสารสกัดเมทานอล และสารสกัดน้ำ ตามลำดับ โดยค่าปริมาณฟลาโวนอยด์รวม ของสารสกัดเอทิลอะซิเตต, สารสกัดเมทานอล และสารสกัดน้ำ มีค่าเท่ากับ 93.31, 70.94 และ 60.85% mg/g catechin ตามลำดับ การหาปริมาณสารคาเทชิน ด้วยวิธี HPLC พบว่าสารสกัดเอทิลอะซิเตต สารสกัดเมทานอล และสารสกัดน้ำ มีปริมาณคาเทชิน เท่ากับ 87.33, 59.47 และ 42.75% ตามลำดับ  โดยสรุปสารสกัดเอทิลอะซิเตตมีปริมาณรวมของสารฟีนอล คอนเดนแทนนิน และฟลาโวนอยด์ สูงที่สุด และสามารถกำจัดอนุมูลอิสระ DPPH ได้ดีที่สุด จากการหาปริมาณคาเทชินยังพบว่ามีปริมาณสูงที่สุดเมื่อเปรียบเทียบกับสารสกัดอื่น อีกทั้งพบว่าลักษณะโครมาโตรแกรมจาก FTIR มี functional group ทั้งหมดที่ตรงกับคาเทชิน

ฤทธิ์ต้านเชื้อจุลชีพ การทดสอบฤทธิ์ต้านเชื้อจุลชีพของสารสกัดน้ำ และสารสกัดเอทานอล ที่ได้จากสีเสียดเทศ ทำการศึกษาในหลอดทดลอง โดยใช้วิธี agar disk diffusion method หาบริเวณที่เกิดการยับยั้งเชื้อหรือโซนใส (inhibition zone)และใช้วิธี agar dilution method ในการหาค่าความเข้มข้นต่ำสุดที่สามารถยับยั้งการเจริญเติบโตเชื้อ (MIC) และค่าความเข้มข้นต่ำสุดที่สามารถฆ่าเชื้อ (MBC) เชื้อที่ใช้ทดสอบได้แก่ เชื้อ methicillin-resistant S. aureus (MRSA)ที่แยกได้จากโรงพยาบาล และเชื้อ S. aureus ATCC 25923 เป็นเชื้อมาตรฐาน ผลการทดสอบพบว่า สารสกัดน้ำ และสารสกัดเอทานอล ที่ได้จากสีเสียดเทศ มีความสามารถในการต้านเชื้อ MRSA โดยมีค่า inhibition zone เท่ากับ 13.08±0.53 และ 19.33±0.26 มิลลิเมตร ตามลำดับ มีค่า MIC เท่ากับ 6.3-12.5 และ 0.4-0.8 mg/ml ตามลำดับ ส่วนค่า MBC เท่ากับ 12.5-25 และ 3.2 mg/ml ตามลำดับ (เชื้อมาตรฐานมีค่า inhibition zone เท่ากับ 13 และ 14 มิลลิเมตร ตามลำดับ มีค่า MIC เท่ากับ 3.2 และ 0.4 mg/ml ตามลำดับ ส่วนค่า MBC เท่ากับ 25 และ 3.2 mg/ml ตามลำดับ)

ฤทธิ์ปกป้องเซลล์ไฟโบรบลาสต์จากเหงือกมนุษย์ การทดสอบฤทธิ์ปกป้องเซลล์ไฟโบรบลาสต์จากเหงือกมนุษย์ ของสารสกัดน้ำที่ได้จากสีเสียดเทศ ทำการศึกษาในหลอดทดลอง ตรวจสอบโดยใช้วิธี MTT assay ใช้ 0.5 mM H2O2 เหนี่ยวนำให้เซลล์เกิดความเสียหาย ผลการทดสอบพบว่าสารสกัดน้ำที่ได้จากสีเสียดเทศมีฤทธิ์ปกป้องเซลล์ไฟโบรบลาสต์จากเหงือกมนุษย์ได้ โดยไม่ทำให้เกิดความเป็นพิษเมื่อใช้ในขนาดความเข้มข้นถึง 500 µg/ml และเมื่อใช้สารสกัดในขนาดความเข้มข้น 50 µg/ml สารสกัดน้ำ และวิตามินซี ทำให้เซลล์รอดชีวิตได้เท่ากับ 100.1±4.6% และ 82.4±2.1% ตามลำดับ

นอกจากนี้ยังมีการศึกษาทางเภสัชวิทยาของสีเสียดเทศอีกหลายฉบับระบุว่า มีฤทธิ์ต้านเชื้อรา ต้านไวรัส ต้านการอักเสบ ต้านออกซิเดชั่น ยับยั้งเอนไซม์ไทโรซิเนส ลดความดันโลหิต

การศึกษาทางพิษวิทยา

ไม่มีข้อมูล

ข้อแนะนำและข้อควรระวัง

เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลการศึกษาทางพิษวิทยาของสีเสียดเทศ ดังนั้น ในการใช้สีเสียดเทศสำหรับเป็นสมุนไพรในการบำบัดรักษาโรคนั้น จึงควรระมัดระวังในการใช้เช่นเดียวกันกับการใช้สมุนไพรชนิดอื่นๆ โดยควรใช้ตามปริมาณที่กำหนดไว้ในตำรับตำรายาต่างๆ มีควรใช้ในปริมาณที่มากหรือใช้ติดต่อกันนานจนเกินไป เพราะอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพได้ สำหรับ เด็ก สตรีมีครรภ์ ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง รวมถึงผู้ที่ต้องรับประทานยาต่อเนื่อง ก่อนจะใช้สีเสียดเทศเป็นสมุนไพรสำหรับบำบัดรักษาโรคต่างๆ ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้เสมอ


เอกสารอ้างอิง

  1. นพมาศ สุนทรเจริญนนท์ และนงลักษณ์ เรืองวิเศษ.วิเคราะห์ วิจัย คุณภาพเครื่องยาไทย.คอนเซพท์ เมดิคัส จำกัด กรุงเทพมหานคร 2551.หน้า502-510.
  2. ดร.ศิริมา สุวรรณกูฏ .สีเสียด.สมุนไพรแก้ท้องร่วง.บทความสมุนไพร.ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาอุบลราชธานี
  3. สีเสียดเทศ.ฐานข้อมูลเครื่องยา คณะเภสัชศาสตร์มหาวิทยาอุบลราชธานี(ออนไลน์)เข้าถึงได้จาก http://www.thaicrudedeug.com/main.php?action=viewpage&pid=138
  4. Voravuthikunchai SP, Kitpipit L. Activity of medicinal plant extracts against hospital isolates of methicillin-resistant Staphylococcus aureus. Clinical Microbiology and Infection. 2005;11(6):510-512.
  5. Kassim MJ, Hussin MH, Achmad A, Dahon NH, Suan TK, Hamdan HS. Determination of total phenol, condensed tannin and flavonoid contents and antioxidant activity of Uncaria gambir extracts. Majalah Farmasi Indonesia. 2011;22(1):50-59.
  6. Taniguchi S, Kuroda K, Doi K-I, et al. Revised Structures of Gambiriins A1, A2, B1, and B2, ChalcaneFlavan Dimers from Gambir (Uncaria gambir Extract). Chem Pharm Bull 2007, 55: 268-72.
  7. Sazwi NN, Nalina T, Rahim ZHA. Antioxidant and cytoprotective activities of Piper betle, Areca catechu, Uncaria gambir and betel quid with and without calcium hydroxide. BMC Complementary and Alternative Medicine. 2013;13(351):1-12.