แห้ม ประโยชน์ดีๆ สรรพคุณเด่นๆ และข้อมูลงานวิจัย

แห้ม งานวิจัยและสรรพคุณ 11ข้อ

ชื่อสมุนไพร  แห้ม
ชื่ออื่นๆ/ชื่อท้องถิ่น  แฮ่ม (ทั่วไป)
ชื่อวิทยาศาสตร์  Coscinium fenestratum (Goetgh.) Colebr.
ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์   Menispermum fenestratum Gaetn., Coscinium wallichianum Miers, Coscinium blumeanum act. Non Miers ex Hook. F. & Thomson, Coscinium maingayi Pierre, Coscinium usitatum Pierre
ชื่อสามัญ Faise calumba, Ceylon calumba root.
วงศ์  MENISPERMACEAE

 

ถิ่นกำเนิดแห้ม

แห้ม เป็นพืชที่อยู่วงศ์เดียวกันกับ บอระเพ็ด และขมิ้นเครือ มีถิ่นกำเนิดบริเวณเขตร้อนของภูมิภาคเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในประเทศ ลาว พม่า ไทย เวียดนาม กัมพูชา บังคลาเทศ ศรีลังกา รวมถึงทางตอนใต้ของอินเดีย โดยจะพบตามป่าดิบเขา ป่าดิบชื้น และป่าดงดิบ ของประเทศดังกล่าว สำหรับในประเทศไทยยังไม่มีการปลูกในเชิงพาณิชย์ แต่พบได้ตามป่าลึกในภาคเหนือ ส่วนที่นำมาใช้เป็นสมุนไพรกันนั้นส่วนมากมักจะนำเข้ามาจาก ลาว และพม่า เป็นส่วนมาก

ประโยชน์และสรรพคุณแห้ม

  1. ใช้รักษาโรคดีซ่าน
  2. แก้ไข้
  3. เป็นยาเจริญอาหาร
  4. ช่วยย่อยอาหาร
  5. แก้บิด
  6. แก้ลำไส้อักเสบ
  7. ช่วยบำรุงโลหิต
  8. แก้ขับระดู
  9. แก้ตาแดง
  10. แก้ตาอักเสบ
  11. ช่วยรักษาแผลเปื่อยมีหนอง และผื่นคันตามผิวหนัง

ลักษณะทั่วไปแห้ม

แห้มจัดเป็นไม้เถาขนาดใหญ่คล้ายต้นสะค้าน ผิวภายนอกเป็นสีน้ำตาลเหลือง ส่วนเนื้อไม้เป็นสีเหลืองมีรูพรุน ไม่มีกลิ่นมีรสขมและมีน้ำยางเป็นสีเหลืองเช่นกัน ใบเป็นใบเดี่ยว  ออกเรียงสลับ ใบรูปไข่หรือรูปไข่กว้าง โดยใบกว้างประมาณ 8-23 ซม. และยาวประมาณ 11-33 ซม. ฐานใบกว้าง รูปทรงกลมหรือตัดตรง หรือรูปหัวใจ ปลายใบเรียวแหลม ผิวใบด้านบนเรียบ เส้นกลางใบและเส้นใบฝังในแผ่นใบ (ไม่นูน) เส้นใบออกจากแห่งเดียวกันเป็นรูปฝ่ามือ (palmate) ผิวใบด้านล่างมีขนสั้นหนาแน่นสีขาว แผ่นใบลักษณะหนาและเหนียวคล้ายหนัง ก้านใบยาว 3-16 ซม. โดยจะติดถึงจากขอบใบ 0.8-2.7 ซม. ดอกออกเป็นช่อแบบกระจะ (raccme) แต่ละช่อยาว 5-11 ซม. ออกมีละช่อ หรือ 2-3 ช่อ ใบประดับเป็นรูปลิมแคบ ยาว 4-5 มม. ส่วนดอกย่อยที่ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 6-7 มม.ก้านดอกยาว 10-30 มม. ดอกตัวผู้ ไม่มีก้านดอก หรือก้านสั้นราว 1 มม. เกสรตัวผู้มี 6 อัน ส่วนดอกตัวเมีย มีกลีบเลี้ยงคล้ายคลึงกับลักษณะของดอกตัวผู้ มีรังไข่ 3 อัน รูปรีโค้ง ยาว 2 มม. มีขนยาว ก้านชูยอดเกสรคล้ายเส้นด้าย  ผลมีลักษณะทรงกลม สีน้ำตาล สีเหลือง หรือสีส้ม และมีขนสั้นปกคลุม มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 2.5-3 ซม. เปลือกผลเมื่อแก่จะแห้งแข็งและหนาประมาณ 1 มม. เมล็ดมีสีขาว รูปโค้ง

แห้ม

การขยายพันธุ์แห้ม

แห้มสามารถขยายพันธุ์ได้โดยการใช้เมล็ดและการปักชำเถา แต่โดยส่วนมากจะเป็นการขยายพันธุ์โดยการใช้เมล็ดในธรรมชาติ แต่ในลาวและพม่าพบว่ามีการใช้เถาปักชำเพื่อนำมาปลูกและตัดจำหน่ายบ้างแล้ว สำหรับวิธีการขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ดมาเพาะและการปักชำเถานั้นสามารถทำได้เช่นเดียวกันกับการเพาะเมล็ดและการปักชำเถา ของพรรณไม้ชนิดอื่นๆ หรือการปักชำไม้เถาชนิดอื่นๆ ตามที่ได้กล่าวมาแล้วในบทความก่อนหน้านี้

แห้ม

องค์ประกอบทางเคมี

ผลมีการศึกษาองค์ประกอบทางเคมีจากเถาของแห้มที่มีการนำมาใช้เป็นยาสมุนไพรพบสารสำคัญ เช่น berberin , hentriacontane , sitosterol glucoside , oleic acid และ palmitic acid เป็นต้น


โครงสร้างแห้ม

ที่มา : Wikipedia

 

รูปแบบและขนาดวิธีใช้

ใช้ แก้ไข้ แก้ดีซ่าน แก้บิด แก้ลำไส้อักเสบ บำรุงโลหิต ขับระดูในสตรี ช่วยเจริญอาหารและช่วยย่อยอาหาร โดยใช้เนื้อไม้หรือรากมาบดกับน้ำดื่มหรือใช้ดองเหล้าโรงดื่มหรืออาจใช้ใบบดเป็นผงกินกับน้ำร้อนก็ได้ ใช้แก้ผดผื่นคันตามผิวหนัง รักษาแผลเปื่อยแผลมีหนอง โดยใช้เนื้อไม้และราก บดเป็นผงใช้ผสมน้ำทาบริเวณที่เป็น

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ลดน้ำตาลในเลือด มีการศึกษาฤทธิ์ของสมุนไพรแฮ่มในการลดระดับน้ำตาลในเลือดของหนูขาวเบาหวานและหนูปกติ พบว่าสมุนไพรแฮ่มขนาด 0.5 และ 1 กรัม/กิโลกรัม น้ำหนักตัว สามารถลดระดับน้ำตาลในเลือดของหนูเบาหวานอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ นอกจากนี้สมุนไพรแฮ่มไม่ลดระดับน้ำตาลในเลือดของหนูปกติ และไม่มีผลต่อภาวะระดับน้ำตาลในเลือดสูงอย่างเฉียบพลัน ทั้งในหนูเบาหวานและหนูปกติ และยังไม่มีการศึกษาในคนที่ยืนยันผลการลดน้ำตาลในเลือด

ส่วนอีกงานวิจัยหนึ่งระบุไว้ว่า ลำต้น (เนื้อไม้) ของแห้ม (coscinium tenestratum) มีฤทธิ์ opthaimopathy , inflammations , wounds , uicers , skin diseases , abdominal disorders , jaundice , diabetes , tetanus , fever และ debillty ส่วนสารสกัดจากลำต้น(เนื้อไม้)ของแห้ม (Codcinium fanestratum) ออกฤทธิ์ต้านเชื้อมาลาเรีย แก้ท้องเสีย และแก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

การศึกษาทางพิษวิทยา

มีการศึกษาวิจัยทางพิษวิทยา ในหนูถีบจักร โดยเมื่อป้อนสารสกัดแฮ่มด้วยเอทานอล 50% ในขนาดที่สูงถึง 800 มิลลิกรัม/กิโลกรัม ไม่พบความผิดปกติใดๆ และความเข้มข้นของสารสกัดที่ทำให้หนูตายครึ่งหนึ่ง(LD50)เมื่อกินสารสกัด เท่ากับ 1200 มิลลิกรัม/กิโลกรัม ส่วนการทดลองการศึกษาความเป็นพิษแบบกึ่งเฉียบพลันพบว่าในหนูขาว เมื่อป้อนสารสกัดจากแห้มให้หนูขาว ขนาด 100, 200, 300 และ 400 มิลลิกรัม/กิโลกรัม นาน 30 วัน ไม่พบอาการพิษและการตายของหนู ค่าเอนไซม์ของตับไม่เปลี่ยนแปลง ไม่พบพยาธิสภาพของโครงสร้างระดับจุลกายวิภาคของไต หัวใจ ปอด และตับอ่อน แต่พบว่ามีการเพิ่มจำนวนของ vacuoles ในเซลล์ตับเป็นจำนวนมาก และมีการเพิ่มจำนวนชั้นของ germ cells ใน seminiferous tubules และเมื่อป้อนสารสกัดด้วยน้ำขนาด 5 กรัม/กิโลกรัม ไม่ทำให้หนูตาย และในขนาด 2.5 กรัม/กิโลกรัม/วัน ให้กินนาน 90 วัน ไม่พบความผิดปกติใดๆ ไม่มีผลต่อระบบประสาทและการเคลื่อนไหว แต่มีค่าทางโลหิตวิทยาบางตัวเปลี่ยนแปลงไปจากค่าปกติ  

ส่วนข้อมูลจากสถาบันวิจัยสมุนไพรได้มีการระบุผลการทดสอบความเป็นพิษเฉียบพลันในสัตว์ทดลอง พบว่า เมื่อป้อนสารสกัดแห้มในขนาด 40 กรัมต่อกิโลกรัม จะทำให้เกิดความเป็นพิษเฉียบพลัน ส่งผลต่อระบบประสาท ทำให้หายใจไม่สะดวก การเคลื่อนไหวลดลง และทำให้สัตว์ทดลองตาย

ข้อแนะนำและข้อควรระวัง

  1. ในแห้มมีสารเบอบีรีน (berberine) ซึ่งเป็นสารสำคัญ และสารดังกล่าวมีข้อควรระวังถึงผลข้างเคียงต่อหัวใจ ซึ่งอาจทำให้เกิดอาการหายใจขัดได้ ดังนั้น จึงควรระมัดระวังในการกินอย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน เพราะอาจมีพิษต่อระบบเลือด ตับ และหัวใจได้
  2. ผู้ป่วยโรคไตควรหลีกเลี่ยงหรือควรระมัดระวังในการใช้แห้มเป็นพิเศษ เพราะแห้มมีเกลือแร่และโพแทสเซียมสูงอีกทั้ง การรับประทานสมุนไพรแห้มเป็นจำนวนมากจะส่งผลทำให้ตับอักเสบได้
  3. การรับประทานแห้มเพื่อลดระดับน้ำตาลในเลือดนั้น ควรใช้ในปริมาณที่เหมาะสมและไม่ควรรับประทานต่อเนื่องกันเป็นระยะเวลานานเพราะอาจส่งผลเสียต่อร่างกาย เนื่องจากระดับน้ำตาลในเลือดลดลงอย่างรวดเร็ว และอาจทำให้เกิดอาการช็อก นอกจากนี้ยังอาจจะส่งผลเสียต่อตับและไตได้อีกด้วย
  4. สตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทานแห้มเพราะในตำรายาไทยระบุว่าแห้มมีฤทธิ์ขับระดู

 

เอกสารอ้างอิง

  1. ประนอม  เดชวิศิษฎ์สกุล.ลักษณะทางเภสัชเวทของแห้ม สถาบันวิจัยสมุนไพร กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข.11หน้า
  2. เภสัชกรหญิง จุไรรัตน์ เกิดดอนแฝก.  “แห้ม”.  หนังสือสมุนไพรบำบัดเบาหวาน 150 ชนิด.  หน้า 176.
  3. วงศ์สถิต ฉั่วสกุล.แห้ม(แฮ่ม)และขมิ้นเครือ.จุลสารข้อมูลสมุนไพรปีที่24.ฉบับที่2.มกราคม2550.หน้า18-21
  4. สมุนไพรแฮ้ม.กระดานถาม-ตอบ.สำนักงานข้อมูลสมุนไพรคณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล(ออนไลน์)เข้าถึงได้จาก http://www.medplamt.mahidol.ac.th/user/replg.asp?id=5432.
  5. แฮ้ม.กระดานถาม-ตอบ.สำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์มหาวิทยาลัยมหิดล(ออนไลน์)เข้าถึงได้จากhttp://www.medplant.mahidol.ac.th/user/reply.asg?id=5348
  6. Forman LL. Menispermaceae.ln:Smitinand T. Larsen K, eds. Flora of Thailand, Vol. 5 Part 3. Bangkok:The Chutima Press.1991:300-65.
  1. Nguyen MT, Awale S, Tezuka Y, Tran QL.Watanade H, Kadota S.Xanthine oxidase inhibitory of Vietnamese medicinai paints, Bioi Pharm Buli 2004:27(9):1414-21.
  2. Nair GM, Narasimhan S, Shlburaj S, Abraham TK, Antibacterial effects of Coscinium fenestratum. Fitoherapy 2005;76:585-7.
  3. The Forest Herbarium, Royal Forest Department. Flora of Thailand 5,3.1991:334-335.