ผักกระโฉม ประโยชน์ดีๆ สรรพคุณเด่นๆ และข้อมูลงานวิจัย

ผักกระโฉม

ชื่อสมุนไพร  ผักกระโฉม
ชื่ออื่นๆ/ชื่อท้องถิ่น  ผักกะโฉม , ผักกะโสม , ผักโฉม (ภาคกลาง),ผักอ้มกม (ภาคเหนือ) ,ราน้ำ (ภาคใต้) , ผักชะออม , กุหลั่น (จันทบุรี),สุ่ยกุยเชียง , สุ่ยหุยเซียง , จุ้ยหุ่ยเฮียง (จีน)
ชื่อวิทยาศาสตร์  Limnophila rugosa (Roth) Merr.
ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์  Herpestis rugosa Roth.
ชื่อสามัญ  Marsh weed
วงศ์ PLANTAGINACEAE

 

ถิ่นกำเนิดผักกระโฉม

สำหรับถิ่นกำเนิดที่แน่นอนของผักกระโฉมนั้นยังไม่เป็นที่แน่ชัด แต่สำหรับในประเทศไทยนั้นสันนิษฐานกันว่าน่าจะมีมาก่อนสมัยรัตนโกสินทร์แล้ว เพราะปรากฏชื่อของผักกระโฉมในกาพย์เห่ชมเครื่องคาวหวาน ที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้น ซึ่งแสดงให้เห็นว่าในประเทศไทยมีการนำผักกระโฉมมารับประทานเป็นอาหารมาก่อนหน้านี้แล้ว ในปัจจุบันการโฉมสามารถพบได้ทั่วทุกภาคของประเทศไทย แต่จะพบได้มากในภาคใต้ ซึ่งถือว่าเป็นผักประจำภาคใต้เลยก็ว่าได้ เพราะชาวใต้นิยมนำมารับประทานเป็นเครื่องเคียงน้ำพริกกะปิ ในการรับประทานอาหารประจำวัน โดยทั่วไปแล้วมักจะพบผักกระโฉมตามบริเวณที่ชื้นแฉะหรือตามริมคูคลอง ที่มีความชื้นสูง

ประโยชน์/สรรพคุณผักกระโฉม 

ส่วนของใบและลำต้นของผักกระโฉมมีกลิ่นคล้ายโหระพา จึงมีการนำมารับประทานเป็นผักสดเป็นเครื่องเคียงของน้ำพริก และแกงใต้ทั่วๆไป ส่วนในภาคเหนือนิยมนำมาเป็นผักกินกับลาบ หรือ ยำต่างๆ หรืออาจจะใช้เป็นเครื่องปรุงใส่แกงเผ็ด แกงใส่ปลา เพื่อให้มีกลิ่นหอมก็ได้ สำหรับสรรพคุณทางยาของผักกระโฉมนั้นตามตำรายาไทยระบุไว้ว่า ทั้งต้นมีรสหอมเย็นใช้กระทุ้งพิษ ขับพิษไข้หัว จำพวก ไข้ดำแดง เหือด หัด สุกใส  ฝีดาษ และระงับความร้อน แก้หอบ แก้ปวดท้องโรคกระเพาะ ผสมในยาเขียว แก้ไข้ ขับเสมหะ แก้แน่นท้อง ปวดท้อง  แก้แน่นหน้าอก ขับปัสสาวะ ลดการบวมน้ำ แก้ไอ เจริญอาหาร รักษาบาดแผล ใบใช้ขับปัสสาวะ เข้ายาธาตุช่วยเจริญอาหาร

 นอกจากนี้ บัญชียาจากสมุนไพรตามประกาศ คณะกรรมการแห่งชาติด้านยา ยังระบุการใช้ใบผักกระโฉม เป็นส่วนประกอบ ใน “ตำรับยาเขียวหอม”  ร่วมกับสมุนไพรชนิดอื่นๆ โดยจะมีสรรพคุณ บรรเทาอาการไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้พิษหัด พิษอีสุกอีใส 

ลักษณะทั่วไปผักกระโฉม

ผักกระโฉมจัดเป็นไม้ล้มลุก อายุปีเดียว ลำต้นกลมอวบน้ำสูง 30-60 เซนติเมตร ลำต้นจะเป็นปล้องๆ แต่ละปล้องยาว 2-3 เซนติเมตร และจะแตกแขนง ออกไปด้านข้าง ลำต้นมีสีน้ำตาลแกมม่วงมีกลิ่นหอม ต้นอ่อนมีขนปกคลุม พอแก่ขนจะร่วงหมดใบเป็นใบเดี่ยว ออก ตรงข้ามเรียงสลับตามข้อของลำต้น ลักษณะของใบเป็นรูปหอกหรือใบรียาว 5-8 เซนติเมตร กว้าง 2-8 เซนติเมตร ปลายใบมน ขอบใบหยักหนา แผ่นใบด้านบนเป็นสีเขียวสด เป็นมันเล็กน้อยมีเส้นมองเห็นชัดเจน ใต้ใบมีสีขาวมีขนปกคลุม และมีต่อมเล็กๆจำนวนมาก  ออกเป็นช่อดอกเป็นกระจุกด้านบนของก้านใบ ส่วนดอกย่อยมีขนาด โดยดอกจะไม่มีก้านดอก กลีบดอกติดกันเป็นท่อกลม ตรงปลายแยกเป็น 2 แฉกคล้ายรูปปาก ปากบนแยก 2 พู ปากล่างแยก 3 พู กลีบดอกสีน้ำเงินปนม่วงและมีแต้มสีเหลืองตรงกลาง มีเกสรตัวผู้ และเกสรตัวเมีย อย่างละ 1 อัน ผลเป็นผลแห้งรูปร่างคล้ายหอกแบน แตกได้ออกบริเวณข้อด้านในของก้านใบมีขนาดกว้างประมาณ 3 มิลลิเมตร และยาวประมาณ 5 มิลลิเมตรส่วนเมล็ดมีสีน้ำตาลลักษณะกลมขนาดเล็ก มีขนาดประมาณ 1-2 มิลลิเมตร

การขยายพันธุ์ผักกระโฉม

ผักกระโฉมสามารถขยายพันธุ์ได้โดยการใช้เมล็ด และการใช้ลำต้นหรือแขนงปักชำ โดยในการขยายพันธุ์ตามธรรมชาติทั่วไป มักจะเป็นการขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ดแต่สำหรับการปลูกทั่วไปจะนิยมใช้ลำต้นหรือแขนงปักชำ โดยวิธีการปักชำลำต้นหรือแขนงของผักกระโฉมนั้น ทำได้ง่ายมาก เพียงนำลำต้นหรือแขนงที่สมบูรณ์ไปปักชำไว้ในดินร่วนที่มีน้ำขังจากนั้นรอประมาณ 10 วัน รากจะเริ่มงอกและจะเจริญเติบโตและแตกแขนงออกไป

องค์ประกอบทางเคมี

มีการศึกษาวิจัยองค์ประกอบทางเคมีของน้ำมันหอมระเหยที่พบในลำต้นของฝากกระโฉม พบว่าเป็นสารประกอบของ Sesquiterpene และ phenylpropane  นอกจากนี้ผักกระโฉมยังมีคุณค่าทางโภชนาการดังนี้  

คุณค่าทางโภชนาการของผักกระโฉม (ใบ , ลำต้น : 100 กรัม)

                   พลังงาน                        24                    กิโลแคลลอรี่

            โปรตีน                           1.4                   มิลลิกรัม

            ไขมัน                            0.3                   มิลลิกรัม

           คาร์โบไฮเดรต                 5.2                   มิลลิกรัม

            แคลเซียม                      76                    มิลลิกรัม

                                           ฟอลฟอรัส                     24                    มิลลิกรัม                               

            เหล็ก                             3.5                   มิลลิกรัม

                วิตามิน  A                      3333                หน่วยสากล

            วิตามิน B1                    0.03                 มิลลิกรัม

            วิตามิน B2                    0.14                 มิลลิกรัม

            วิตามิน B3                    0.6                   มิลลิกรัม

            วิตามิน C                      1                      มิลลิกรัม

 

ที่มา : Wikipedia

รูปแบบ/ขนาดวิธีใช้

ใช้ขับพิษไข้ เหือดหัด อีสุกอีใส แน่นท้อง แน่นหน้าอก ท้องอืด ท้องเฟ้อ ปวดท้อง แก้บวมน้ำ ขับปัสสาวะ โดยใช้ต้นแห้ง 6-15 กรัม ต้มน้ำกิน หากเป็นแผลพุพอง ใช้ต้นสดจำนวนพอสมควร ตำพอกหรือต้มน้ำชะล้างบริเวณที่เป็น  ส่วนขนาดการใช้ในตำรับยาเขียวหอม สำหรับแก้ไข้ แก้พิษหัด อีสุกอีใส แก้ร้อนในกระหายน้ำ ผู้ใหญ่ให้รับประทานครั้งละ 1 กรัม ทุก 4-6 ชั่วโมง ส่วนเด็กอายุ 6-12 ปี รับประทาน ครั้งละ 500 มิลลิกรัม ทุก 4-6 ชั่วโมง

การศึกษาทางเภสัชวิทยา

ฤทธิ์ยับยั้งเชื้อแบคทีเรียและเชื้อรา มีการศึกษาฤทธิ์ในการยับยั้งเชื้อแบคทีเรียของสารสกัดเมทานอล จากใบของผักกระโฉม ในขนาด 5, 25, 50, 100 และ 250 μg/ml โดยใช้เทคนิค agar  cup method โดยใช้สารสกัดขนาด 5, 25, 50, 100, 250 ไมโครกรัม/มิลลิลิตร ทำการทดสอบฤทธิ์ต่อเชื้อแบคทีเรียก่อโรคในมนุษย์ ได้แก่ เชื้อแกรมบวกสองชนิดคือ Staphylococcus aureus (MTCC 96), Streptococcus pyogenes (MTCC 442) เชื้อแกรมลบสองชนิด คือ  Escherichia coli (MTCC 443), Pseudomonas aeruginosa (MTCC 424)  และเชื้อรา  ได้แก่ Aspergillus niger (MTCC 282), Aspergillus clavatus (MTCC 1323) และ Candida albicans (MTCC 227) โดยวัดขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางของการยับยั้งเชื้อ  (zone of inhibition) ผลการทดลองพบว่าฤทธิ์ในการยับยั้งเชื้อแบคทีเรีย และเชื้อรา จะเพิ่มขึ้นตามขนาดยาแบบแปรผันเป็นเส้นตรง เมื่อเปรียบเทียบกับยามาตรฐาน โดยขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางของการยับยั้งเชื้อแบคทีเรียโดยรวม เท่ากับ 11-20 มิลลิเมตร และในเชื้อราโดยรวม เท่ากับ13-19 มิลลิเมตร สารสกัดขนาด 25, 50, 100, 250 μg/ml  พบขนาดของเส้นผ่านศูนย์กลางของการยับยั้งเชื้อ (12, 15, 16, 17 มิลลิเมตร) ต่อเชื้อ E. coli,  (13, 14, 15, 17 มิลลิเมตร) ต่อเชื้อ P. aeruginosa, (13, 16, 17, 19 มิลลิเมตร) ต่อเชื้อ S. aureus, (12, 13, 16, 18 มิลลิเมตร) ต่อเชื้อ S. pyrogenes, (13, 14, 17, 19 มิลลิเมตร) ต่อเชื้อ A. niger และ(12,14, 17, 18 มิลลิเมตร) ต่อเชื้อ C. albicans, (14, 15, 19, 21 มิลลิเมตร) ต่อเชื้อ A.  clavatus

ฤทธิ์กระตุ้นภูมิคุ้มกัน การทดสอบฤทธิ์กระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันในหลอดทดลอง ของสารสกัดใบผักกระโฉมต่อการเพิ่มจำนวนของลิมโฟไซต์ที่ได้จากม้ามหนูขาวเพศผู้ สายพันธุ์วิสต้าร์ และขบวนการฟาโกไซโทซิสโดยเซลล์เพาะเลี้ยงมาโครฟาจ ชนิด J774A.1 (ขบวนการจับกินเชื้อโรคหรือสิ่งแปลกปลอม)และดูผลของสารสกัดต่อการผลิตไซโตไคน์ จากผลการทดลองพบว่าสารสกัดผักกระโฉม ที่ความเข้มข้น 12.5 ไมโครกรัมต่อมิลลิลิตร มีผลต่อการเพิ่มจำนวนของลิมโฟไซต์ (เซลล์เม็ดเลือดขาว) การทดสอบสารสกัดหยาบของผักกระโฉมพบว่า สามารถกระตุ้นการเพิ่มจำนวนของลิมโฟไซต์ได้ดี โดยที่ไม่มีผลต่อการกระตุ้นฟาโกไซโทซิส นอกจากนี้ยังสามารถเหนี่ยวนำให้เซลล์มาโครฟาจ หลั่ง IL-12 ได้มากด้วย

การศึกษาทางพิษวิทยา 

มีการทดสอบพิษเฉียบพลันของสารสกัดทั้งต้นด้วยเอทานอล 50% โดยให้หนูกินในขนาด 16 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม (LD50>32)  และให้โดยการฉีด (LD50=12.7) เข้าใต้ผิวหนังหนู ตรวจไม่พบอาการเป็นพิษ 

ข้อแนะนำ/ข้อควรระวัง

ในการใช้ผักกระโฉมเป็นสมุนไพรสำหรับบำบัดรักษาโรคนั้น ควรระมัดระวังในการใช้เช่นเดียวกันกับสมุนไพรชนิดอื่นๆ โดยควรใช้แต่พอดีไม่ควรใช้ในปริมาณมากจนเกินไปหรือใช้ติดต่อกันนานจนเกินไป เพราะอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพได้ สำหรับ เด็ก สตรีมีครรภ์ ผู้ป่วยเรื้อรัง หรือผู้ที่ต้องรับประทานยาต่อเนื่อง ก่อนจะใช้ผักกระโฉมเป็นสมุนไพรสำหรับบำบัดรักษาโรคควรปรึกษาแพทย์ก่อนเสมอ

  

 

เอกสารอ้างอิง

  1. ผศ.สุนทรี วิทยานารถไพศาล.ผักกระโฉม.คอลัมน์ สมุนไพรน่ารู้.นิตยสารหมอชาวบ้าน เล่มที่50.มิถุนายน 2526
  2. บัญชียาจากสมุนไพรในประกาศคณะกรรมการพัฒนาระบบยาแห่งชาติ เรื่อง บัญชียาหลักแห่งชาติ(ฉบับที่4)พ.ศ.2554
  3. หนังสือพจนานุกรมสมุนไพรไทย, ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 5.  (ดร.วิทย์ เที่ยงบูรณธรรม).  “ผักกะโฉม”.  หน้า 461-462.
  4. กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. 2546. ประมวลผลงานวิจัยด้านพิษวิทยา ของสถาบันวิจัยสมุนไพร เล่ม 1.โรงพิมพ์การศาสนา:กรุงเทพมหานคร.
  5. Acharya R, Padiya RH, Patel ED, Harisha CR, Shukla VJ. Microbial evaluation of Limnophila rugosa Roth. (Merr) leaf. Ayu. 2014;35(2):207-210.
  6. Boonarkart C. Immunostimulation of some Thai medicinal plant extracts. Master of Science in Biomedicinal Chemistry. Bangkok. Chulalongkorn University; 2003
  7. .ผักกระโฉม.ฐานข้อมูลเครื่องยา คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี(ออนไลน์).เข้าถึงได้จากhttp://www.thaicrudedrug.com/main.php?action=viewpage&pid=169